Til varnar Wikipedia
Harpa Hreinsdóttir gagnrýnir íslensku útgáfu alfræðiorðabókarinnar Wikipedia harðlega í bloggfærslu á vef sínum þann 30. nóvember sl. undir fyrirsögninni “Furðulega fyrirbærið Wikipedia”. Harpa hefur ótal margt út á Wikipedia að setja, segir vefinn óttalega magran í það minnsta hvað íslenska menningararfinn varðar; þar megi finna urmull af örstuttum greinum með fábreyttum upplýsingum sem engum gagnast. Og niðurstaða Hörpu er í stuttu máli sú að frekar myndi hún vilja láta velta sér “upp úr tjöru og fiðri en splæsa bútum í Wikipediu.”
Ég hef gaman af því að lesa bloggið hennar Hörpu og ég er um margt sammála gagnrýni hennar enda er Wikipedia alls ekki yfir gagnrýni hafin. Reyndar má segja að Wikipedia grundvallist einmitt á uppbyggjandi gagnrýni þar sem notendur eru ekki einungis hvattir til þess að setja inn nýtt efni heldur lagfæra eða leiðrétta það efni sem fyrir er. Einungis á þann hátt er hægt að byggja upp öflugt, opið og frjálst alfræðirit á vefnum, þ.e. með gagnrýnni samvinnu. En Harpa vill ekki taka þátt í þessu spennandi og óneitanlega metnaðarfulla verkefni og það er hennar val. Í hennar sporum hefði ég tekið aðra ákvörðun.
Skrif Hörpu eru mjög í ætt við þá réttmætu gagnrýni sem Wikipedia hefur hlotið í fjölmiðlum upp á síðkastið, gagnrýni sem sífellt verður háværari hefur fengið fólk til þess að efast um heimildagildi og þá um leið notagildi Wikipedia. Og skyldi engan furða. Norski forsætisráðherran Jens Stoltenberg varð t.a.m. fyrir því á árinu að alvarleg skemmdarverk voru unnin á færslunni um hann á Wikipedia. Misfærslur og staðreyndavillur eru vissulega óheppilegar á Wikipedia eins og öðrum vefjum en skemmdarverk eins og þau sem Stoltenberg varð fyrir eru öllu alvarlegri því þau grafa undan sjálfum undirstöðum Wikipedia sem byggir á frjálsum framlögum lesenda. Í tilfellli Stoltenberg eru mistökin líka alvarleg þar sem þegar leitað er eftir nafni forsætisráðherrans norska á Google leitarvélinni vinsælu þá er færslan um hann á Wikipedia sú fyrsta til að birtast.
Ef til vill eiga vinsældir Wikipedia einhvern þátt í því að óprúttnir aðilar kjósa að nýta sér frelsi alfræðiritins til þess að skaða aðra, afvegaleiða eða einfaldlega fá útrás fyrir óskiljanlega skemmdarfýsn sína. Slíkar gjörðir opinbera meira um notendur vefsins heldur en sjálft alfræðiritið. Í kjölfar skemmdarverkanna á færslunni um Stoltenberg og fleiri álíka atburða hefur verið ákveðið að þeir einstaklingar sem vilja leggja Wikipedia til efni verði að skrá sig sem notendur.
Burt séð frá skemmdarverkum og hvers kyns misnotkun ættu einstaka staðreyndavillur í Wikipedia ekki að koma neinum á óvart. Hver gerir ekki mistök? Fyrrnefnd Harpa varð sjálf fyrir því óhappi að fara rangt með staðreynd í eigin bloggfærslu um Wikipedia. Sjálfur kom ég ekki auga á þessa meinlegu staðreyndavillu en það gerði hins vegar annar áhugasamur lesandi og benti Hörpu að sjálfsögðu á mistökin. Rýrir það skrif Hörpu á einhvern hátt? Á ég þá að hugsa sem svo að skrifum Hörpu sé ekki treystandi og mér beri því að forðast vefinn hennar. Alls ekki.
Heimildagildi vefsins er byggir á sömu lögmálum og heimildagildi annarra miðla og okkur ber að nálgast upplýsingar á vefnum eins og hverjar aðrar upplýsingar, þ.e. með gagnrýnni hugsun. Og hlutverk uppalenda og ekki síst kennara hlítur í þessu sambandi að felast í því að kenna nemendum okkar slíka nálgun. Við getum ekki haldið svarta lista yfir óæskilega sjónvarpsþætti, vafasama vefi, ólöglegar bækur. Ég held að það hafi verið reynt með frekar vafasömum árangri í gegnum tíðina. Gleymum því ekki að nemendur okkar koma ekki til með að hætta að leita eftir heimildum á Netinu hvað sem okkur finnst um ýmislegt sem þar er að finna. Kennum nemendum okkar gagnrýna nálgun heimilda, hverjar sem þær heimildir kunna að vera.
Wikipedia er stærsta og vinsælasta alfræðiritið á Netinu. Wikipedia er opið og frjálst og byggir á framlögum lesenda. Önnur, öllu hefðbundnari, alfræðirit eru t.a.m. Encyclopedia Britannica og MSN Encarta og má leiða að því getur að útgefendum þeirra leiðist ekki neikvæð umfjöllun fjölmiðla um Wikipedia. En hver skyldi áreiðanleiki Wikipedia vera í samanburði við slík rit? Ef til vill er það raunhæfasti mælikvarðinn á heimildagildi og aðferðarfræði Wikipedia.
Í tímaritinu Nature var nýlega birt áhugaverð rannsókn þar sem bornar voru saman 42 greinar um vísindalegt efni, annars vegar í Wikipedia og hins vegar í Encyclopedia Brittannica. Samanburðurinn var í höndum sérfræðinga sem fengu ekki að vita í hvoru ritinu greinarnar sem þeim var ætlað að kanna tilheyrðu. Niðurstöðurnar voru sérlega áhugaverðar svo ekki meira sé sagt. Alls fundust 8 alvarlegar villur, s.s. mistúlkanir á mikilvægum hugtökum, fjórar í hvoru riti. Staðreyndavillur og misvísandi upplýsingar fundust 162 í Wikipedia og 123 í Britannica.
Ég get ekki ábyrgst að færsla þessi innihaldi ekki einhverjar ambögur, staðreyndavillur eða misfærslur. Ég vona hins vegar að komi lesendur auga á slíkt að þeir bendi vinsamlegast á það og aðstoði mig þannig í þeirri viðleitni minni að hafa ætíð það sem sannara reynist.
