Samkvæmt skilgreiningu Evrópusambandsins eins og hún birtist í ritinu Key competences for lifelong learning sem gefið var út á vegum Evrópusambandsins árið 2007 og hin séríslenska skilgreining byggir á eru hinir átta lykilhæfniþættir eftirfarandi:
Eins og sjá má er upplýsingatækninni (digital competence) gert hátt undir höfði, enda segir eftirfarandi í aðfaraorðum ritsins:
The ways in which we access information and services continue to change. We need new competences to master a whole new digital world, not only by acquiring technical skills, but also by gaining a deeper understanding of the opportunities, challenges and even ethical questions posed by new technologies.
Íslenska útgáfan af lykilhæfniþáttunum lítur þannig út samkvæmt vinnuskjali frá menntamálaráðuneytinu:
- Tjáning og samskipti á íslensku sem móðurmáli
- Tjáning os samskipti á erlendum tungumálum
- Stærðfræði daglegs lífs
- Náttúra vísindi og tækni
- Námsleikni
- Skapandi hugsun og hagnýting þekkingar
- Menning listir og sköpunarkraftur
- Félagshæfni og borgaravitund
Í öllum megindráttum samsvara íslensku þættirnir evrópsku fyrirmyndinni, en með einni veigamikilli undantekingu þó. Stórlega hefur verið dregið úr vægi upplýsingatækninnar (digital competences). Í stað þess að vera sjálfstæður lykilþáttur líkt og í evrópska módelinu verður til þátturinn náttúra, vísindi og tækni. Um þann þátt segir ennfremur í vinnuskjali ráðuneytisins:
Mikilvægt er að allir umgangist náttúruna af ábyrgð og virðingu í anda sjálfbærrar þróunar. Vísindi og tækni eru mannanna verk, hugmyndir í stöðugri þróun og mikilvægt að allir skilji að þeir geti haft áhrif. Áhersla er lögð á góðan skilning á náttúrufræðilegum hugtökum, vísindalegum vinnubrögðum og hugsunarhætti sem nýtist í daglegu lífi.
Ég spyr mig hvaða aðilar það eru innan íslensks menntakerfis sem telja það nauðsynlegt að minnka vægi upplýsingatækninnar á þennan hátt miðað við þær hugmyndir sem unnið er eftir? Að vísu efast ég um að viðkomandi taki undir þá túlkun mína, enda er ekki verið að þýða evrópsku reglurnar heldur frekar nota þær til viðmiðunar. Niðurstaðan felur engu að síður í sér ákveðið viðhorf til upplýsingatækninnar eða túlkun á hlutverki hennar eða vægi. Og það er erfitt að skilja hana á annan hátt en svo að upplýsingatæknin (digital competence) hafi annað vægi í íslensku samfélagi en evrópsku. Ég spyr því. Hvar var þessi ákvörðun tekin? Voru það örfáir einstaklingar í námskrárdeild menntamálaráðuneytisins? Ég efast stórlega um að hún hafi verið borin undir fagfólk utan ráðuneytisins á þessu sviði? Hvað hafa t.a.m. fulltrúar í stjórn 3F um þessa þróun að segja?
Í ritinu Key competences for lifelong learning. European Reference Framework þar sem evrópsku lykilhæfniþættirnir eru skilgreindir segir m.a. um upplýsingatæknina:
Digital competence requires a sound understanding and knowledge of the nature, role and opportunities of IST in everyday contexts: in personal and social life as well as at work. This includes main computer applications such as word processing, spreadsheets, databases, information storage and management, and an understanding of the opportunities and potential risks of the Internet and communication via electronic media (email, network tools) for work, leisure, information sharing and collaborative networking, learning and research. Individuals should also understand how IST can support creativity and innovation, and be aware of issues around the validity and reliability of information available and of the legal and ethical principles involved in the interactive use of IST.
Hvað varðar upplýsingatæknina er greinilegt að sá lykilhæfniþáttur felur í sér miklu mun meira en leikni eða hæfni í notkun vél- eða einstaka hugbúnaðar. Ef túlkun ráðuneytisins er sú að hér sé einvörðungu um að ræða leikni í ritvinnslu, töflureikni eða öðrum notendahugbúnaði sem hæglega má samþætta öðru námi (að þeirra mati) þá er það mikil rangtúlkun sem mikilvægt er að leiðrétta.
Ég vil fá að vita í hverju sérstaða Íslands felst gagnvart þessum lykilhæfniþáttum sem öll lönd Evrópusambandsins virðast geta samþykkt. Hvernig getur á því staðið að þeir sem standa að námskrárvinnu innan menntamálaráðuneytisins telja, árið 2009, óþarft með öllu að leggja sömu áherslu á þekkingu á sviði upplýsingatækni og aðrar Evrópuþjóðir? Erum við nágrönnum okkar í Evrópu svo miklu fremri á þessu einstaka sviði? Tölvueign er almenn og þjóðin er sannarlega vel (net)tengd, en málið snýst ekki um þá staðreynd. Í raun mætti halda því fram að hvergi sé þörfin á markvissri kennslu í upplýsingatækni og öllu því sem henni viðkemur eins mikil og hjá þjóð sem hagnýtir sér tæknina á jafn almennan hátt og við Íslendingar.
Mín skoðun er sú að það sé engin ástæða til að breyta lykilhæfniþáttunum á þennan hátt sem lagt er til. Sérstaða Íslands hvað upplýsingatæknina varðar er ekki slík að hún réttlæti þessa ákvörðun og ef eitthvað er þá ber okkur að leggja meiri ræki við kennslu á þessu sviði en nú er raunin. Ég tel einsýnt að þessa ákvörðun verði að endurskoða.
Halló. Mig langar að vita hvort að vinnuskjal þetta sé eitthvað sem hefur verið gefið út og ef ekki, hvenær það verður gefið út. Gæti verið að þetta sé bara í vinnslu og einhver möguleiki sé á því að ráðuneytið nái að grípa í vitleysuna og laga hana áður en eitthvað verður ákveðið?
Kv. Nemi í kennslufræði
Þetta eru drög þannig að væntanlega er enn tími til stefnu að endurskoða.
Þetta er nauðsynleg athugasemd við plaggið. Réttast væri að þú sendir ráðuneytinu þessa færslu.
Hins vegar eru líka margir aðrir þættir sem eru athugunarverðir við þessa uppsetningu. Ég er nú hug- og félagsvísindamaður og mér þykir sá málaflokkur heldur verða útundan, t.d. hvað varðar sögukennslu. Vissulega má benda á í því samhengi að hægt sé að kenna félagshæfni og borgaravitund undir þeim greinum en staðreyndin og tilhneigingin virðist ætla að verða sú að bæði heimspekikennarar og sögukennarar munu þurfa að berjast fyrir því að fá að kenna sína áfanga. Sama gæti orðið ofan á með upplýsingatækni, þótt hún sé nú að því að ég held, víða viðurkenndari grein heldur en þær sem ég nefndi hér að framan. Lykilatriði hjá ráðuneytinu á að vera að kortleggja færni, hæfni, dyggðir og þekkingu sem nemendur eiga að búa yfir að loknu stúdentsprófi og dreifa þessum þáttum síðan á greinar og áfanga. Það virðist oft vanta heildarhugsun í þetta, menn virka oft of afmarkaðir til að geta séð heildarmyndina. Og þá verða ýmsir mjög mikilvægir þættir útundan.
Á upplýsingavef menntamálaráðuneytisins nymenntastefna.is er fjallað um lykilhæfni. Þar segir m.a.:
Hér er rætt um mikilvægi þeirrar hæfni sem nemandinn öðlast í gegnum nám sitt almennt og með virkri þátttöku innan og utan skóla. Fullyrða má að hver og einn þurfi að búa yfir ákveðinni grunnhæfni til að viðkomandi geti lifað og unnið í sátt við sjálfan sig, hafi möguleika á að þróast í og með umhverfi sínu, og eigi möguleika á að bæta lífsskilyrði sín með því m.a. að geta tekið meðvitaðar ákvarðanir og haldið áfram námi (Eurydice, 2002). Deila má um hvort hlúð sé nægjanlega að þessum þáttum í hefðbundnu skólastarfi en í kjölfar nýrra laga er aukin áhersla lögð á þessa þætti.
Starfsfólk ráðuneytisins hefur í nokkra mánuði unnið að íslenskri skilgreiningu og hafa fyrstu drög verið kynnt. Það var gert með því fororði að drögin ættu eftir að taka breytingum í komandi umræðum, þannig að liðir gætu dottið út eða bæst við. Við í ráðuneytinu erum sammmála mikilvægi þess að allir búi yfir hæfni í upplýsingatækni og notkun tölva í því sambandi og ég er sammála að þátt upplýsingatækninnar þarf að gera hærra undir höfði í framsetningu lykilhæfniþáttana. Hvernig það verður gert, verður tíminn að leiða í ljós.
Eins og fram kemur í grein minni þá er ég frekar upptekinn af vettvangi þessarar umræðu. Í nokkra mánuði hefur umræðan einvörðungu átt sér stað meðal starfsmanna Menntamálaráðuneytisins og það er ekki fyrr en mjög mótuð drög hafa litið dagsins ljós að aðrir fá tækifæri til að koma með athugasemdir. Gleymum því ekki að þessi drög að lykilhæfniþáttunum fylgja evrópskri fyrirmynd í öllum meginatriðum. Við erum því ekki að tala um að innan námskrárdeildar Menntamálaráðuneytisins hafi þurft að smíða grindina að lykilhæfniþáttunum frá grunni. Alls ekki.
Sjálfum finnst mér þetta verklag á mörkum þess að teljast nútímaleg og opin stjórnsýsla og það þrátt fyrir þá upplýsingamiðlun sem á sér stað á nymenntastefna.is. Kannski tek ég sterklega til orða en það er sorglegt þegar möguleikar Netsins og kraftar okkar sem höfum áhuga og vilja á málefninu eru ekki nýttir sem skyldi. Eins og gefur að skilja verður miklu mun erfiðara að leiðrétta mistök eins og sem nú eru að eiga sér stað þegar þau eru komin á þetta stig.
Ég þakka nú samt Björgu Pétursdóttur sérstaklega fyrir að birta athugasemd við færsluna mína. Vonandi verður þetta byrjunin að ennþá opnari umræðu um lykilhæfniþættina og námskrárvinnuna alla.