Frjáls og opinn hugbúnaður í skólastarfi

Eins og gera mátti ráð fyrir hefur áhugi á hugbúnaði sem gefinn er út samkvæmt opnum leyfisskilmálum aukist mjög undanfarið og á það bæði við um opinberar stofnanir og fyrirtæki á almennum markaði. Er þá einna helst verið að horfa á þann sparnað sem næst með því að nýta hugbúnað sem ekki ber leyfisgjöld. Ljóst er að um töluverðan ávinning getur verið að ræða, allt eftir því hversu langt er gengið í því að skipta út séreignahugúnaði fyrir frjálsan og opinn hugbúnað.

Í skólaumhverfinu eru fjölmargir raunhæfir valkostir á boðstólnum þegar til tals kemur að innleiða frjálsan og opinn hugbúnað. Hér verður stiklað á stóru:

Moodle námsstjórnunarkerfið

Velflestir framhaldsskólar nýta námsstjórnunarkerfi, annað hvort sem stuðning við staðbundið nám eða sem námsumhverfi í blönduðu námi eða fjarnámi. Hér á landi eru fjölmörg slík kerfi í notkun, s.s. Blackboard/WebCT, Angel, MySchool (íslenskt kerfi) og Moodle.

Moodle er opinn hugbúnaður sem m.a. er notaður við Fjölbrautaskólann í Breiðholti og Borgarholtsskóla. Moodle er fullbúið námsumhverfi á Neti í stöðugri þróun og reynslan af notkun þess hér á landi hefur verið mjög góð. Það er gott dæmi um opinn hugbúnað sem stendur fyllilega jafnfætis sambærilegum séreignahugbúnaði. Sjálfum finnst mér Moodle reyndar mun aðgengilegri og notendavænni en t.d. Blackboard. Það væri forvitnilegt að vita hversu háar upphæðir íslenskir skólar eru að greiða í leyfiskostnað af erlendum námsstjórnunarkerfum eins og t.a.m. Blackboard og Angel. Hvað ætli sá kostnaður hafi aukist á undanförnum mánuðum?

Innleiðing og rekstur á námsstjórnunarkerfi

Það er mikill munur á því að innleiða hugbúnaðarlausn í stofnun þar sem engin slík hefur verið fyrir eða skipta út einni lausn fyrir aðra. Hvað Fjölbrautaskólann í Breiðholti varðar þar sem ég þekki vel til þá var um að ræða innleiðningu á námsstjórnunarkerfi í skóla þar sem slíkt kerfi var ekki til staðar fyrir. Ég geri ráð fyrir að málið vandist töluvert þegar kennurum verður gert skylt að yfirgefa námsstjórnunarkerfi sem þeir þekkja og færa kennslu yfir í annað, óþekkt umhverfi. Þess háttar aðgerð kallar á vandaða verkferla, öguð vinnubrögð og vilja af hálfu allra sem að því koma. Kannski verður erfiðast að fara fram á hið síðarnefnda.

Ráðgjöf og aðstoð

Hafi einhver áhuga á því að kynna sér Moodle betur er sjálfsagt að hafa samband við mig.

Joomla, Drupal, Wordpress og önnur opin vefumsjónarkerfi

Leikskólar og grunnskólar Reykjavíkur eru nánast allir búnir að færa vefi sína yfir í Joomla vefumsjónarkerfið. Ég veit ekki betur en sú yfirfærsla hafi gengið stóráfallalaust og get ég tekið vef Austurbæjarskóla sem dæmi um vel heppnaðan skólavef. Háskóli Íslands nýtir Drupal vefumsjónarkerfið, en þar er um að ræða einn af stærri vefjum landsins. Listaháskóli íslands notar Wordpress fyrir sinn vef, en sú lausn var upphaflega hönnuð með blogg í huga.

Það er því óhætt að segja að opin vefumsjónarkerfi hafi náð góðri fótfestu innan skólakerfisins og ekkert því til fyrirstöðu að kanna þennan valkost samhliða séreignahugbúnaði þegar til stendur að taka í notkun eða skipta um vefumsjónarkerfi.

Innleiðing og rekstur á vefumsjónarkerfi

Innleiðing á nýju vefumsjónarkerfi er yfirleitt umfangsminna verkefni en innleiðing á hugbúnaði sem mikill fjöldi starfsmanna kemur til með að nota reglulega s.s. námsstjórnunarkerfi. Þar með er ekki sagt að um einfalt verkefni sé að ræða en mun viðráðanlegra. Um val á kerfum og samstarfsaðilum má lesa meira hér.

Ráðgjöf og þjónusta

Fjölmargir aðilar veita ráðgjöf og taka að sér uppsetningu og hýsingu á Joomla vefjum. Hér má finna ágætt yfirlit um íslensk fyrirtæki sem taka að sér uppsetningu og hýsingu opnum lausnum.

Open Office

Innleiðing á Open Office hugbúnaðarsafninu í stað Microsoft Office er spennandi verkefni sem vafalítið gæti sparað milljónir í skólakerfinu. Það er hins vegar snúnara viðfangs en margt annað vegna þess hversu rótgrónar Microsoft lausnirnar eru orðnar í skólaumhverfinu.

Hvað sjálfan hugbúnaðinn varðar er lítið því til fyrirstöðu að innleiða Open Office, enda inniheldur hann allt sem til þarf til að kenna ritvinnslu, gagnavinnslu með töflureikni og framsetningu með “glærusmið”. Það sem einna helst vantar er íslenskt kennsluefni. Ég veit að Vigfús Hallgrímsson vann námsvef í ritvinnslu fyrir Námsgagnastofnun sem m.a. átti að innihalda leiðbeiningar fyrir Open Office. Ég skoðaði þann vef nýlega og fann einungis hjálp fyrir Word 2003 og 2007. Á hinn bóginn stendur til að gefa út sérstaka Open Office útgáfu af kennsluheftum Jóhönnu Geirsdóttur og er stefnt að því að hún verði tilbúin fyrir næstu önn. Kennsluefni Jóhönnu er víða notað í kennslu bæði í grunn- og framhaldsskólum.

Það væri verðugt verkefni að hefja innleiðingu á Open Office í grunnskólum landsins. Að mínu viti hefur Microsoft Office ekki upp á neitt að bjóða sem kallar á notkun þess umfram Open Office á grunnskólastigi. Í raun er eðlilegt að gera frjálsan og opinn hugbúnað að fyrsta valkosti þegar til stendur að innleiða hugbúnað í skólakerfið. Kaup á séreignahugbúnaði ætti að þurfa að réttlæta sérstaklega.

Linux á útstöðvar

Það er stórt skref að skipta um stýrikerfi en gerlegt. Ég veit til þess að m.a. innan Verkmenntaskólans á Akureyri er verið að gera tilraunir með notkun á Ubuntu Linuxdreifingunni og veit ég ekki betur en það gangi bara ágætlega. Ég á hins vegar ekki von á stórtækum aðgerðum hvað umskipti úr Microsoft Windows yfir í Linux varðar. Það væri gaman að frétta af slíkum pælingum í skólakerfinu ef einhverjar eru.

Eins og sjá má eru lausnirnar margvíslegar og ef viljinn er fyrir hendi má nýta frjálan og opinn hugbúnað mun meira og betur en nú er gert.

Ég vek athygli á því að stefna stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað (pdf) kom út í mars 2008. Stefnan, sem nær til allra ríkisstofnana og félaga sem rekin eru fyrir opinbert fé, er í fimm liðum sem miða að því að gera frjálsum og opnum hugbúnaði jafnhátt undir höfði og séreignarhugbúnaði.

Námskeiðslýsingin er eftirfarandi

Hér er að mínu mati kominn kjörinn vettvangur fyrir skólastjórnendur og aðra sem tengjast upplýsingatækni í skólastarfi að kynna sér möguleika frjáls og opins hugbúnaðar.

Umsjón með námskeiðinu hefur Tryggvi Björgvinsson. Skráningform og frekari upplýsingar má finna á vef Endurmenntunar HÍ.

• aðstoði við notkun á opnum hugbúnaði
• safni upplýsingum um hvernig opinn hugbúnaður hefur gagnast í stjórnsýslu og rekstri
• veiti ráðgjöf við kaup á hugbúnaði, lausnum, rekstri og þjónustu á þessu sviði

Tillaga Vinstri grænna sem borin er fram af Steingrími J. Sigfússyni, Kolbrún Halldórsdóttur og Steinunni Þóru Árnadóttur byggir að stórum hluta á skýrslu ParX viðskiptaráðgjöf frá árinu 2005, en þess má geta að í þeirri skýrslu er þróunarverkefni með opinn hugbúnað innan Fjölbrautaskólans í Breiðholti sérstaklega tiltekið sem dæmi um vel heppnaða innleiðinu á opnum hugbúnaði í opinbera geiranum. Í greinargerðinni sem fylgir þingsályktunartillögunni er einnig bent á samskonar áherslur sem finna má í tillögu efnahags- og viðskiptanefndar Norðurlandaráðs.

Ég er að sjálfsögðu afskaplega sáttur með frumkvæði þingmannanna þriggja og vonast svo sannarlega til að það hljóti jákvæða umfjöllun og umrædd miðstöð verði sem fyrst að veruleika. Ég horfi sérstaklega til skólakerfisins í þessu sambandi þar sem ég hef eytt umtalsverðri orku í að kynna kosti opins og frjáls hugbúnaðar. Ég bendi í því sambandi á fyrsta hluta þríleiks míns um opinn hugbúnað í skólastarfi sem birtur var í Netlu, vefriti Kennaraháskólans á síðasta ári. Næsti hluti er væntanlegur innan skamms.

Eftirfarandi mál verða tekin fyrir á fundinum:

• Ný lög félagsins verða kynnt á fundinum og jafnframt verður kosið í embætti félagsins.
• Staðan á skipurlagningu fyrirlestra sem haldnir verða í sumar verður rædd.
• Hin 5 fræknu verkefni verða kynnt af Tryggva Björgvinssyni.
• Þýðingarkvöld verður rætt.

Á fundinum verður veitt hjálp við að setja upp GNU+Linux dreifingar, t.d. Ubuntu, Fedora og BSD dreifingar ef einhver hefur áhuga á. Einnig verður haldin stutt kynning á frjálsum hugbúnaði.

Í haust var formlega opnaður Wikivefur FB á slóðinni wiki.dreifnam.is. Wikivefurinn keyrir á Mediawiki kerfinu sem er opinn hugbúnaður, sá sami og er undirliggjandi alfræðiritinu Wikipedia. Kennaraháskóli Íslands hefur einnig sett upp Wikivef sem nýtir Mediawiki.

Innan Fjölbrautaskólans í Breiðholti hefur í nokkur ár verið notast við Moodle sem er netbundið námsumhverfi. Moodle hefur reynst afar mikilvægt verkfæri í námi og kennslu við skólan og um þessar mundir er unnið að mjög áhugaverðu þróunarverkefni sem snýr að notkun netbundinna námsumhverfa í kennslu fatlaðra nemenda á starfsbraut skólans.

Önnur áhugaverð verkfæri opin og frjáls eru t.a.m. Wordpress bloggkerfið. Ella Jóna bloggaði nýlega um Wordpress í skólastarfi, en Wordpress er klárlega ein allra besta blogglausnin á markaðinum í dag. Þess má geta að fréttavefurinn Visir.is nýtir Wordpress í blogghluta sínum og hið sama má segja um vefritið Eyjuna. Ég vil einnig benda á Elgg sem ég hef áður fjallað um, en þar er á ferðinni áhugaverð lausn sem t.a.m. Salvör Gissurardóttir hjá KHÍ hefur verið að nýta undanfarin misseri með nemendum. Firefox vefskoðarinn ætti að sjálfsögðu að vera uppsettur í öllum skólum og nemendur hvattir til að nýta hann umfram hinn meingallaða Internet Explorer.

Frjáls og opinn hugbúnaður á ekki einungis erindi í grunn, framhalds og háskóla. Ég mæli með því að þið lesið þennan áhugaverða pistil sem hún Fjóla Þorvaldsdóttir skrifar á vef sínum um opnar lausnir í leikskólastarfi. Ég sakna hins vegar öflugri stuðnings frá opinberum aðilum og stofnunum. Menntamálaráðuneytið mætti koma mun sterkar að þessum málum svo ekki sé talað um Námsgagnastofnun sem virðist nánast fullkomlega áhugalaus eða ómeðvituð um frjálsan og opinn hugbúnað í skólastarfi. Þarna er mikið verk óunnið.

Að lokum vil ég vekja athygli á Ísfoss, félagi áhugafólks um opinn hugbúnað í skólastarfi, sem stofnað var þann 16. september á síðasta ári. Því miður hefur lítið farið fyrir félaginu frá stofnun þess, en vonandi verður úr því bætt.

Höfum eftirfarandi í huga. Fundurinn þann 29. ágúst var haldinn að frumkvæði Microsoft á Íslandi og það var ekki farið leynt með þá fyrirætlan fyrirtækisins að tryggja jáyrði Íslands í atkvæðagreiðslunni sem sker úr um hvort OOXML verði ISO staðall. Og athugið að atkvæði Íslands á þessum vettvangi hefur nákvæmlega jafn mikið vægi og atkvæði annarra þjóða. Ráðagerð Microsoft er augljós og hún er sem hér segir. Í fyrsta lagi að fá því framgengt að Ísland taki þátt í atkvæðagreiðslunni um OOXML með því að sjá til þess að tækninefnd verði stofnuð innan Staðlaráðs Íslands. Það skref var tekið á fundinum í gær. Í öðru lagi að tryggja að Ísland greiði atkvæði með OOXML. Þar stendur hnífurinn í kúnni.

Í 16. grein starfsreglna Staðlaráðs segir að jafnan skuli þess gætt “… að þeir sem taka þátt í alþjóðlegu staðlasamstarfi á vegum ráðsins leitist
við að tryggja að fullnægjandi sammæli sé innanlands um afstöðu til mála á dagskrá.” Í 23. greininni segir einnig “Við skipan nefnda skal þess gætt að í þeim sitji fulltrúar sem víðtækastra hagsmuna á sviðinu. Eftir atvikum skal leitast við að í þeim sitji fulltrúar framleiðenda, seljenda, neytenda, rannsóknaraðila og stjórnvalda.” Skoðum þessar reglur aðeins nánar.

Samkvæmt 16. greininni ber Staðlaráði að tryggja fullnægjandi sammæli innanlands um afstöðu til mála á dagskrá. Hugtakið “fullnægjandi” er ekki útskýrt nánar en með hliðsjón af orðum starfsmanna ráðsins á fundinum í gær er augljóst að tilgangur þeirra er að tryggja sem víðtækasta samstöðu allra hlutaaðeigandi aðila. Í 23. greininni er þessi hugsun styrkt enn betur með því að leitast eftir að raddir sem flestra hagsmunaaðila fái að heyrast og hafi vægi í umræðunni sem grundvallar ákvarðanatökuna. Þetta eru lykilatriði sem gegnsýra alla starfsemi Staðlaráðs og reyndar alla hugsunina á bak við stöðlun og staðla sem eiga jú að einfalda okkur lífið ekki satt?

Miðað við þá afgerandi mótstöðu sem OOXML mætti meðal fundargesta í gær, þeirra sem tala máli frjáls- og opins hugbúnaðar, er deginum ljósara að stór og afar mikilvægur hópur hagsmunaaðila hefur og mun mæla gegn OOXML og mun aldrei sætta sig við jáyrði Íslands í væntanlegri atkvæðagreiðslu. Andstaða þeirra byggir á faglegum rökum sem víðsvegar erlendis hafa orðið til þess að þjóðir hafa nú þegar sagt nei við OOXML. Þar með getur Staðlaráð samkvæmt eigin starfsreglum ekki gert annað en mælt gegn tillögunni eða haldið sig til hlés við atkvæðagreiðsluna. Um þetta verður ekki deilt.

Mótleikur Microsoft

Staðlaráði Íslands ber skylda til þess að mæla gegn ISO stöðu OOXML samkvæmt eigin starfsreglum vegna þess að hagsmunaaðilar íslenskir munu ekki komast að fullnægjandi sammæli um afstöðu. Þetta er ekki ásættanleg niðurstaða fyrir Microsoft og alls ekki það sem lagt var upp með þar innandyra geri ég ráð fyrir. Það er því aðeins ein leið fær fyrir Microsoft á Íslandi ætli þeir sér að tryggja íslenskt já í endanlegri atkvæðagreiðslu um staðalinn. Sú leið felst í því að þagga niður í rödd frjálsa og opna hugbúnaðarsamfélagsins á Íslandi sem er einmitt það sem þeir munu reyna. Ég fullyrði að starfsmenn Microsoft á Íslandi mun gera allt sem í þeirra valdi stendur til að sannfæra Staðlaráð og hlutaaðeigandi aðila um að fórna verði minni hagsmunum fyrir meiri eins og þeir gætu hugsanlega orðað það, þ.e. að niðurstaða nefndarinnar verði að ráðast af viðskiptalegum hagsmunum íslenskra fyrirtækja og stofnana sem að þeirra mati eru nátengdir notkun á Microsoft Office hugbúnaði og skjalasniði sem tengist honum í fortíð, nútíð og væntanlega ókominni framtíð. Rökin halda að vísu ekki vatni en það er önnur saga.

Þann 2. september nk. fer fram atkvæðagreiðsla þar sem ræðst hvort OOXML staðallinn verðiur yfirleitt tekinn til nánari umfjöllunar og endanlegrar atkvæðagreiðlu hjá ISO. Ég bíð spenntur eftir niðurstöðu þeirra kosninga. Ég bíð líka spenntur eftir að sjá hvernig tækninefnd Staðlaráðs verður skipuð og hvaða fyrirtæki, hvaða hagsmunaaðilar koma til með að eiga þar fulltrúa. Eitt vil ég þó segja hvernig sem nefndin verður skipuð. Staðlaráð mun bíða mikla hnekki ef ákveðið verður að hunsa hið frjálsa og opna hugbúnaðarsamfélag á íslandi og greiða atkvæði í nafni okkar Íslendinga með OOXML staðlinum. Það mun hins vegar ekki gerast.

• Spara leyfisgjöld vegna séreignarhugbúnaðar. Stærstur hluti frjáls hugbúnaðar er jafnframt ókeypis hvað varðar leyfisgjöld
• Bæta öryggi í meðferð upplýsinga. Þegar fyrirtæki eða stofnun setur upp einkaeignarhugbúnað þar sem lokað er fyrir aðgengi að grunnkóða hefur viðkomandi aðeins orð seljanda hugbúnaðarins fyrir því að ekki sé um að ræða hugbúnað með ótal öryggisgloppum, bakdyrum og njósnavirkni. Þegar öryggi upplýsinga fyrirtækis er annars vegar er óviðeigandi að sýna slíkt traust.
• Leysa í eitt skipti fyrir öll vandamál sem tengjast vírussýkingum og njósnahugbúnaði sem eru alvarleg og kostnaðarsöm vandamál þar sem notast er við séreignarhugbúnað. Stýrikerfi sem eru frjáls hugbúnaður eru nær alveg laus við slík vandamál.
• Geta lagað hugbúnaðinn að þörfum hvers og eins. Frjáls hugbúnaður byggir á aðgengi að grunnkóða og gagnsæi við
  meðferð á upplýsingum.

Ég hvet alla sem eru að leita sér að vefhýsingu eða þjónustu á því sviði sem 1984 ehf hefur í boði að kynna sér starfsemi þeirra og verð.